ԱՂԲՅՈՒՐ / ԿԱՏԳՈՐԻԱ. Մշակույթ և արվեստ

Ժողովուրդների բարեկամությունը, որը սովորաբար ամրապնդում են մտավորականության ներկայացուցիչները, մասնավորապես՝ գիտնականները, բանաստեղծները, միշտ էլ հրատապ են։ Ավելի քան քսանհինգ տարի առաջ հրապարակված* ներքոբերյալ հոդվածը և հոդվածի գլխավոր հերոսը՝ Նիկոլայ Տիխոնովը (1896-1979)` ռուս, խորհրդային գրող, բանաստեղծ, հրապարակախոս և հասարակական գործիչ, հիշեցնում են մեզ, որ կյանքի հիմնական արժեքներն անհետ չեն կորչում...

Նիկոլայ Տիխոնովը զարմանալի հատկություն ուներ՝ նա ոչ մի երկրում պարապ ճանապարհորդ չէր։ Եվ պատահական չէ, որ նրա պոեզիայի ու արձակի աշխարհագրությունն այդքան ընդարձակ է։ Ավելին, նրա ստեղծագործության շրջանակը տարեցտարի ընդարձակվում էր՝ ընդգրկելով Կովկասը, Կենտրոնական Ասիան, գրեթե ողջ Արևելքը։ Այնուամենայնիվ Հայաստանի հետ կապվածությունը կարելի է համարել գրեթե նախասկզբնական։

Տիխոնովը սիրում էր գրել արտասովորի, բացառիկի մասին, այն մասին, ինչ տեսնում էր առաջին անգամ, երբ ընկալման թարմությունն ու սրությունը դեռ չէին անհետացել։

«Հիշում եմ, թե ինչպես առաջին անգամ տեսա Հայաստանի լեռնային լանդշաֆտի ողջ շքեղությունը և ծանոթանալով պարզ աշխատավորների, այս լեռների ու ձորերի անխոնջ մշակների հետ՝ չկարողացա հիացած չբացականչել.

Ճեղքված լեռների ափերում
Ժամանակի բազմադարյան բեկվածքով
Ասես ոսկեզօծ խնձոր՝
Շողարձակում է Հայաստանը:

Գրականագետ, ակադեմիկոս Լևոն Մկրտչյանի բնորոշմամբ՝ «Տիխոնովի՝ 1924-25 թթ. հայկական թեմաներով բանաստեղծությունները՝ «Հայաստան», «Լռություն», «Կարմիրներն Արաքսի ափին», ցայտերանգ են։ Դրանցում առկա են լեռների խորախորհուրդ լռություն ու Առաջին աշխարհամարտից ի վեր թալանված հայկական գյուղերի լռություն, խաղողի այգիների, հերկած դաշտերի լռություն և սահմանամերձ կյանքի զգուշավոր լռություն»։

Տիխոնովն իր երկրորդ ճանապարհորդությունը դեպի Հայաստան իրագործեց 1929 թվականին՝ լենինգրադցի բանաստեղծ Վոլֆ Էրլիխի ուղեկցությամբ։

«Մի՞թե մենք ուխտավորներ չէինք, որ ուզում էին ճանաչել հնամենի երկիրը, նրա կյանքը, այսօրվա մարդկանց», – խոստովանում է բանաստեղծը:

1968 թվականին, հիշելով իր երկրորդ ճանապարհորդությունը, նա գրում է.

«Հայաստանը դարձավ հայտնություն՝
Իր անողոք անսովոր գեղեցկությամբ,
Լուսադեմին քայլում էինք ասես
Հսկա Գեղամա լեռնաշղթայի աստիճաններով…»:

«Բացահայտումների օրեր» հատորյակում՝ գրված երեսուն տարի անց, Տիխոնովը պատմում է լեռնային արահետներով դեպի Գեղարդավանք ճանապարհորդության մասին: «Սա թանձր, բազմերանգ արձակ է», – «Օրերի» մասին գրում է ակադեմիկոս Մկրտչյանը։ – «Լեզվի հյուսվածքով, պատկերներով այն ինքնին հիշեցնում է հայկական բնապատկերը` բարձրաբերձ լեռներ, որ սրընթաց դեպի երկինք են խոյանում և ճեղքվում՝ ասես «երկնային գմբեթի կարճատես ապակի», ինչպես կասեր Օսիպ Մանդելշտամը»։

Տիխոնովի վարպետությունը գունեղ կերպով դրսևորվում է բնության և կենցաղի նկարագրության մեջ՝ լինի դա «հզոր Սևան» թե «լեռների հսկա նահապետ՝ Արարատ», լեռնային կիրճ թե քարայրային վանք, փոքրիկ գյուղ թե «Էրիվան». «Այս վայրերն ինքնին հիանալի պոեզիա են», – ասում է բանաստեղծը:

Տիխոնովի ներդրումը ռուս-հայկական բարեկամության գանձարանում դժվար թե կարելի լինի գերագնահատել։ Հայաստանին ու նրա մշակույթին նվիրված բանաստեղծություններից, պոեմներից, պատմվածքներից բացի՝ նա ապագա սերունդներին է փոխանցել հրաշալի հոդվածներ հայ գրականության մասին, ինչպես նաև թարգմանություններ Հովհաննես Հովհաննիսյանի, Ավետիք Իսահակյանի, Վահան Թեքեյանի, Հակոբ Հակոբյանի, Գրիգոր Զոհրապի ստեղծագործություններից։ Նա խորհրդային ընթերցողին ներկայացրեց նաև հայ ժողովրդական պոեզիայի նմուշներ՝ Սայաթ-Նովայի գլուխգործոցները. «Շառաչուն աղբյուր» հոդվածում մեծ բանաստեղծ-աշուղի մասին գրել է՝ «Չափածոյի անգերազանցելի վարպետ, որ շողարձակում է պատկերավորության բոլոր հմայքներով՝ պոետիկ մեղեդային, զարմանահրաշ, ոգեշունչ, արտասովոր վիրտուոզություն»:

Իր թարգմանություններում Տիխոնովը ձգտում էր հավատարիմ մնալ բնագրի ոգուն, գեղարվեստական առանձնահատկություններին և ինքնատիպությանը: Նման թարգմանական մոտեցումը ծնունդ տվեց հաջող ու զարմանալի թարգմանությունների, որոնք Վ. Բրյուսովի, Մ. Լոզինսկու, Վ. Զվյագինցևայի և այլ նշանավոր ռուս բանաստեղծների թարգմանությունների հետ միասին ընդգրկվեցին հատընտիր հայ պոեզիայի անթոլոգիայում՝ հասանելի դառնալով խորհրդային ընթերցողի լայն լսարանին։

Հայաստանը հավերժ մնաց Տիխոնովի հիշողության մեջ. «Բացահայտումների օրերի» նախաբանում նա գրում է. «Հուսով եմ, որ երիտասարդ գրողներն ու բանաստեղծները, ովքեր դեռ չեն ասել իրենց գլխավոր խոսքը և չեն գրել իրենց գլխավոր գիրքը, բարեկամության Ճանապարհով կգան լուսավոր և արևաշող, ոսկեորմ մայրաքաղաք Երևան, որպեսզի ընկերների, հայ բանաստեղծների ու արձակագիրների հետ միասին հաղորդակցվեն հնագույն և հավերժ երիտասարդ երկրի հրաշալիքներին և ստանան առատ տպավորությունների բարի եղջյուր, որից կծնվեն բանաստեղծություններ ու պատմվածքներ»։

Հիշել Նիկոլայ Տիխոնովին, նշանակում է հիշել այդ Ճանապարհը...

*Նիկոլայ Տիխոնովի ծննդյան 100-ամյակին նվիրված սույն հոդվածը՝ ռուսերեն, տպագրվել է «Время» («Ժամանակ») թերթում (գլխավոր խմբագիր՝ Ռուբեն Սաթյան), 1996 թվականի դեկտեմբերի 11-ին։

—-
Բանալի բառեր՝ Նիկոլայ Տիխոնով, բանաստեղծ, գրող, հրապարակախոս, բարեկամություն, ճամփորդություն, Հայաստան, ակադեմիկոս Մկրտչյան, Օսիպ Մանդելշտամ, Գեղարդ, «Հայաստան», «Լռություն», «Կարմիրներն Արաքսի ափին», «Բացահայտումների օրեր», Վոլֆ Էրլիխ, Գեղամա լեռնաշղթա, «հզոր Սևան», «լեռների հսկա նահապետ՝ Արարատ», «Էրիվան», Հովհաննես Հովհաննիսյան, Ավետիք Իսահակյան, Վահան Թեքեյան, Հակոբ Հակոբյան, Գրիգոր Զոհրապ, «Շառաչուն աղբյուր», Վ. Բրյուսով, Մ. Լոզինսկի, Վ. Զվյագինցևա, Ճանապարհ (ճանապարհ):

ՎԵՐՋ

ԾԱՆՈՒՑՈՒՄ. 1). «Աղբյուր» թերթի խմբագիրների կարծիքը կարող է տարբերվել հրապարակումների հեղինակների կարծիքներից։ 2) Հեղինակները պատասխանատվություն չեն կրում իրենց տեղեկատվության օգտագործման համար: 3) Հրապարակումների ոչ բոլոր կերպարներն են հորինված, իսկ պատահականությունները պատահական են: